CZ case study: Případová studie Brno, Bronx

BY JIŘI CIHLÁŘ AND JARMILA HAZUKOVÁ (DEA ENERGETICKÁ AGENTURA, S.R.O.) IN COOPERATION WITH KAREL BARINKA, SENIOR CONSULTANT, IURS, Z.S., CZECH REPUBLIC

Takzvaný Bronx je situovaný ve dvou městských částech nedaleko centra města.Celková výměra tohoto území je 40ha, vč.bývalé věznice, kde nyní Město Brno plánuje realizaci Kreativního centra. Celé území Bronxu má převážně smíšený způsob využití, převážně se zástavbou vícepodlažných bytových domů z poloviny 20.stol. Městský projekt tzv.udržitelné regenerace je rovněž zaměřen na kompletní zkvalitnění této dnes sociálními problémy postižené části města.

street view brno bronx 1

Cílem studie bylo nalezení směru možného rozvoje lokality jak z pohledu rekonstrukce stávajících budov, tak výstavby nových budov a způsobu pokrývání jejich energetických potřeb v souladu s principy energeticky šetrné a trvale udržitelné výstavby. Jako indikátor udržitelného rozvoje byl v souladu s evropským projektem, jehož je studie součástí, zvolena produkce emisí oxidu uhličitého CO2 resp. dosažení stavu, který se označuje jako CARBON-ZERO. Jako pilotní etapa, na které byl vytvořen výpočtový model a nalezeny cesty řešení, byla zvolena část území označovaná jako Brněnský Bronx. Jedná se o velmi různorodé, hustě zastavěné území v intravilánu města. Lokalita je vhodná jako modelová, protože je v ní široký rozptyl způsobu užívání budov i typů spotřeby energie.

street view brno bronx 2V rámci studie byla vytvořena kalkulace stávající spotřeby energie lokality a její struktury s ohledem na profily užívání budov – bydlení, administrativa, výroba atd. Při výpočtu nebylo vycházeno z reálně naměřených hodnot, které nejsou k tomuto účelu vhodné, ale z tzv. typického užívání budov. Stávající energetická spotřeba není ničím výjimečná z pohledu energetické náročnosti je v budovách velký rozptyl od zanedbaných, cihlových, nezateplených až po téměř novostavby nebo zateplené objekty po kompletní rekonstrukci. V lokalitě se nevyskytují žádné budovy, které by měly nízkoenergetický nebo pasivní standard s nadstandardními tepelně technickými vlastnostmi nebo pokročilými technologiemi. V lokalitě je obsažena výroba (areál pekáren), která má výrazně odlišnou strukturu spotřeby – vysoká spotřeba tepla v technologii. V lokalitě je také obsažen rozsáhlý historický objekt, který je v současnosti využíván pouze omezeně a počítá se s ním pro tzv. Kreativní centrum Brno. Lokalita je připojena k systému dálkového tepla, ale pokrytí není příliš vysoké – cca 27% celkové spotřeby. Většinově jsou zastoupeny domovní kotelny příp. lokální topidla na zemní plyn. Do kalkulace výchozího stavu bylo uvažováno i s parametry systému dálkového tepla – ztráty v rozvodech, účinnost výroby zdrojů apod. Zdroje dálkového tepla spalují převážně zemní plyn, určitý podíl je pokryt ze spalovny komunálního odpadu. V cílovém stavu bylo dosaženo výrazného snížení spotřeby energie jak díky stavebním opatřením jako zateplování budov, tak díky zvýšení účinnosti výroby a distribuce energie. V rámci studie byla navržena konkrétní opatření, která budou směřovat k energetickým úsporám a vyčísleny očekávané přínosy do jednotlivých spotřeb – vytápění, ohřev teplé vody, chlazení, osvětlení apod.

street view brno bronx 3Byly řešeny možnosti zásobování lokality progresivními zdroji energie, které mají velmi nízké nebo žádné emise oxidu uhličitého. Primárně byla preferována výroba energie v lokalitě obnovitelnými zdroji – navrženy solární kolektory pro ohřev vody a výrobu elektřiny. Možnosti výroby energie z obnovitelných zdrojů v lokalitě jsou poměrně omezené. Bylo zvoleno řešení pomocí připojení zbývajících objektů na systém dálkového tepla, který v cílovém stavu umožňuje ve větším rozsahu spalování dřevní štěpky nebo slámy a současnou, kombinovanou výrobu elektřiny a tepla.

Stavu ZERO-CARBON bylo dosaženo výpočtově pomocí kompenzace zbytkové produkce CO2 v teplárenských zdrojích vyrobenou elektřinou při kogeneraci. Výsledek je potom nulová uhlíková bilance lokality jako celku z pohledu veškerých energetických potřeb.

Popis postupu:

  1. krok: odhad současné potřeby energií ve stávajících budovách (většina budov je z 1.pol.20.stol., s poměrně značnou hustotou zastavění) dle funkční struktury a profilu uživatelů.
  2. krok: Návrh technických opatření na budovách (tepelné izolace, výměna oken, dveří, apod.). Pro nové budovy byl uvažován standard pasivního domu.
  3. krok: Návrh optimalizace systém dodávek energií, řešené území je napojeno na městský systém centrálního zásobování teplem (převážně spalování odpadů a plyn).
  4. krok: Posouzení možností využití obnovitelných zdrojů energie v místě dostupných (zejména solární energie).
  5. krok: Návrh dalších kroků, systém hromadné a individuálné dopravy, regenerace veřejného prostoru, městská zeleň, apod.

PHOTOVOLTAIC AND THERMIC PANELS ON ROOFS, POTENTIAL LOCATIONS

Zpracoval: Jiří Cihlář a Jarmila Hazuková (DEA Energetická agentura, s.r.o.), spolupráce Karel Bařinka (IURS, z.s.)

PŘÍPADOVÉ STUDIE PROJEKTU SUSREG ENERGETICKY UDRŽITELNÉ PLÁNOVÁNÍ V ÚZEMÍ (746.4 KiB)
Postavení obnovitelných zdrojů v Územní energetické koncepci kraje Vysočina (1.9 MiB)

Translated from the final SUSREG report, page 16, 17.

NL case study: Arnhem de markt verleiden tot duurzame aanbiedingen

Auteur: Jos Verweij, stedenbouwkundige en eigenaar van ‘De Vrije Ruimte’, senior adviseur voor de gemeente Arnhem

PILOT AREA ‘VELD 3’ WITHIN THE LARGER RESIDENTIAL DEVELOPMENT ‘SCHUYTGRAAF’ FOR THE GROTE BOEL DEVELOPMENTIn de stad Arnhem is een compleet nieuwe woonwijk in aanbouw voor 20.000 inwoners: Schuytgraaf. Voor de tweede fase van deze ontwikkeling werd de beslissing genomen om de focus en de marktgerichtheid in de richting van een duurzame woonwijk te herzien, het nieuwe merk voor het gebied. Een pilot werd gestart voor een kleiner gedeelte van ongeveer 140 woningen, ‘Veld 3’. De pilot is gebaseerd op een geheel nieuwe benadering waarin de markt zal worden geactiveerd en ‘verleid’ tot aanbiedingen te presenteren die aan een reeks ambities voldoen op duurzaamheid en slechts een paar ruimtelijke condities in plaats van traditioneel een groot aantal precieze voorwaarden. Een zogenaamde ‘Ambition document’ werd gecomponeerd voor de ontwikkeling van deze wijk, met nadruk op duurzame ambities op:

  • energie (warmte en elektriciteit)
  • water en groen
  • mobiliteit
  • duurzaam gebruik (flexibiliteit).

Ook werd een toolbox gepresenteerd met (innovatieve) oplossingen die aan deze ambities voldoen. Inschrijvingen met de beste scores op deze ambities worden uitgenodigd om delen van deze pilot-gebied te ontwikkelen. De nadruk ligt op initiatieven van de ontwikkelaars, maar ook op woningcorporaties en particuliere initiatieven (self-constructie). Na een marktconsultatie, om te zien of deze nieuwe aanpak zal werken, is het ambitiedocument goedgekeurd door de gemeenteraad (juli 2015). Een belangrijke kwestie is de vraag of er behoefte is aan een (verplichte) aansluiting van het proefgebied aan het bestaande stadsverwarmingsnetwerk. Aan de ene kant is dit naar schatting een nogal duurzame oplossing (70% minder koolstof uitstoot als gevolg van het hergebruik van warmte geproduceerd door de afvalverbrandingsinstallatie), aan de andere kant benadrukken een aantal particuliere ontwikkelaars hun voorkeur om hun eigen keuzes in oplossingen voor verwarming te maken.

 

Translated from the final SUSREG report, page 11.

ES case study: Zona de la estación de trenes de Burgos

POR JOSÉ MARÍA BURGOS, PLAN ESTRATÉGICO DE LA CIUDAD DE BURGOS, ALBERTO LÓPEZ CASILLAS, AGENCIA PROVINCIAL DE LA ENERGÍA DE ÁVILA Y XABAT OREGUI ISASI, TECNALIA INVESTIGACIÓN E INNOVACIÓN

Burgos case study
Burgos es una ciudad de tamaño medio (178.000 habitantes) localizada en el norte de España, entre Madrid y Bilbao, parte del Camino de Santiago y con un marcado carácter cultural y patrimonial (tres Lugares Patrimonio de la Humanidad)
La zona de la anterior estación de trenes de la Ciudad de Burgos, una zona deprimida, requería de acciones para eliminar el trazado del ferrocarril, ya que actuaba como una barrera física que cortaba la ciudad en dos partes. Actualmente, la zona ha sido renovada en un 60% (urbanización de calles y áreas comunes: aceras, zonas verdes, parques…) gracias al diseño del Plan General diseñado por los famosos arquitectos Herzog & De Meuron en el periodo 2001-2005, y que fue inaugurado en 2011 como El Bulevar de la Ciudad de Burgos.
El caso de estudio en Burgos consistió en una evaluación de la zona en términos energéticos y de sostenibilidad. Tras un proceso de participación ciudadana, se llevaron a cabo una serie de medidas en materia de eficiencia energética: (sistema de alumbrado público eficiente), zonas verdes, recogida de basuras (recogida neumática de distrito) y transporte. Las medidas propuestas para aspectos relacionados con el transporte fueron el establecimiento de un carril prioritario para el autobús (onda verde), un carril bici (no incluido inicialmente) y menos facilidades para el uso del vehículo privado (un solo carril y la imposibilidad de giros y cambios de sentido). Además, se implementaron SIT (Sistemas Inteligentes de Transporte) con el fin de gestionar el tráfico y el aparcamiento (señales y avisos en tiempo real), así como zonas más seguras y anchas para los peatones.

BURGOS RAILWAY STATION AREA
Las actividades llevadas a cabo dentro del proyecto SUSREG en Burgos se centraron en las ausencias detectadas en el Plan General para edificios futuros en términos de energía. Concretamente, se estudiaron indicadores que afectaban al esquema de desarrollo urbano, analizando alternativas para reducir la altura de los edificios o considerando la sombra proyectada por los edificios y por tanto las horas de sol que recibía cada edificio o espacio público. En términos de edificación, se analizó la introducción de generación de energías renovables o el incremento del aislamiento por encima de los requisitos legales. Todos estos análisis se llevaron a cabo con la colaboración del Colegio Profesional de Arquitectos de Castilla y León, y personal del ayuntamiento de Burgos y de Ávila, socios en este proyecto.
En el análisis realizado se concluyó que la mayor parte de las soluciones planteadas tenían que ver sólo con cuestiones estéticas, con el propósito de reconfigurar la perspectiva urbana y crear un nuevo “sky line” al estilo de grandes ciudades, pero integrando esta nueva perspectiva con la de la ciudad antigua. Esta es una posible razón para explicar los motivos por los que la zona no garantizaba algunas políticas y normativas como por ejemplo la cantidad mínima de horas de sol que deben recibir todas las viviendas.
Otra importante razón para justificar el nuevo esquema urbano es la financiación, ya que el área presenta una gran densidad urbana como una forma de financiar (y rentabilizar) la urbanización. La reducción del número de apartamentos puede ser complicada, ya que significaría menos ingresos para financiar el resto de acciones ya ejecutadas por el Ayuntamiento y promotores.
Todos los aspectos considerados dejaron claro que a pesar de que el actual diseño con grandes edificios no es sostenible en términos energéticos, no es posible cambiarlo debido a cuestiones económicas y estéticas.
Por ello, las propuestas resultado del trabajo en el proyecto SUSREG se centraron a nivel de edificio, proponiendo medidas de incremento del tamaño de las viviendas (cuanto mayor es la vivienda, mayores son los requisitos legales en términos de energía), proponiendo niveles de aislamiento mayores a los requeridos, y la instalación de paneles solares fotovoltaicos en aquellos edificios con suficiente acceso al Sol. Todas estas medidas reducirían el consumo energético de la zona urbana en un 40% (desde 23.667 a 16.664 MWh/año) y un 46% las emisiones de CO2 (desde 7.900 a 4.262 tCO2/año).
Además, durante las sesiones de formación y discusión del proyecto SUSREG, se trataron otros elementos como la concienciación, la información y la participación ciudadana durante el proceso de planificación urbana, concluyendo que la participación de actores relevantes en el proceso de diseño urbano es un elemento imprescindible, a pesar de que es necesario modificarlo y mejorarlo con respecto a la situación actual.

Burgos SHADOWS OF THE TOWERS COVER THE ENTIRE PUBLIC SPACE

SE COMPROBÓ QUE LAS SOMBRAS PROYECTADAS POR LAS TORRES CUBRIRÁN TODO EL ESPACIO PÚBLICO DE LA ZONA NORTE DEL ÁREA DE ESTUDIO. EL PERIODO EN SOMBRA ES DEL 87% DURANTE EL INVIERNO Y DEL 23% DURANTE EL VERANO. EN LA FRÍA CIUDAD DE BURGOS, LA LUZ SOLAR EN ESPACIOS PÚBLICOS ES FUNDAMENTAL PARA MEJORAR EL CONFORT DURANTE EL AÑO, Y A PESAR DE ELLO, SE COMPRUEBA QUE LA SOMBRA SERÁ CASI CONSTANTE DURANTE EL INVIERNO. TRAS LLEVAR A CABO VARIOS ESTUDIOS CON ECOTECT, ES POSIBLE DEMOSTRAR QUE UNA REDUCCIÓN DE CUATRO PISOS EN LA ALTURA DE LAS TORRES DE LA CALLE PRINCIPAL, REDUCIRÍA LA DEMANDA DE CALEFACCIÓN DE LOS EDIFICIOS SOMBREADOS DE LA PARTE NORTE DEL ÁREA DE ESTUDIO EN UN 9%. SI SE REDUCEN 9 ALTURAS, LA DISMINUCIÓN EN EL CONSUMO DE CALEFACCIÓN PODRÍA LLEGAR AL 15%.

Translated from the final SUSREG report, page 22, 23.

NL case study: Nijmegen, verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en het energieverbruik

Auteur: Maarten van Ginkel, planner duurzame ontwikkeling, Nijmegen

case study nijmegen 4De Grote Boel maakt deel uit van een groter gebied dat door de stad Nijmegen is aangewezen voor uitbreiding. Het ligt ten noorden van het centrum, aan de noordkant van de rivier de Waal. De locatie is op het concessiegebied van een stadsverwarming. De warmte voor dit systeem wordt gegenereerd door de afval verbrandingsinstallatie in het zuid-westen van Nijmegen. Andere nieuwbouw ontwikkelingen en bestaande woongebieden worden ook aangesloten op het systeem. De gemeente Nijmegen heeft een energie-strategie voor de stad geformuleerd, genaamd Power to Nijmegen, waarvan het doel is om nul fossiele energieverbruik te bereiken in 2045.

case study nijmegen 3Tijdens de case study werden de oorspronkelijke stedenbouwkundige plannen voor het gebied Grote Boel geëvalueerd met de GPR Stedenbouw tool. Oorspronkelijk was de planning gericht op landschapsontwikkeling. Aan de randen van het nieuwe gebied was begroeiing gepland en verwarming zou worden geleverd door stadsverwarming. Na evaluatie van de case study met de GPR tool, tonen de resultaten aan dat de focus op de ontwikkeling van landschap loont met de hoogste prestaties op het thema Gebruikskwaliteit. Door de economische crisis is de vraag naar nieuwe huizen tijdelijk verlaagd, waardoor een vertraging in het ontwikkelingsproces van de Grote Boel veroorzaakte. Maar dit bood ook de gelegenheid om het plan opnieuw te evalueren met GPR Stedenbouw en verschillende scenario’s voor deze ontwikkeling te evalueren:

  • integratie van duurzame energie,
  • leefbaarheid en de flexibiliteit van het plan,
  • plaatsing van groene ruimten en,
  • verkeersstructuur geoptimaliseerd voor fietsen.

case study nijmegen 1

Het resultaat van de evaluatie van die scenario’s was een aangepast plan met een sterkere nadruk op het gebruik van de fiets, een betere balans in de groene ruimten en een hogere kans op succes voor de uitvoering van de ontwikkeling zoals gepland. Duurzame energie is meer in het stedenbouwkundig ontwerp geïntegreerd. De verbeterde focus op duurzame ontwikkeling in het project trok ontwikkelaars van nieuwe bouwconcepten, zoals GB4All die 60 woningen zal bouwen in een bijna nul-energie-concept en overtuigde de traditionele ontwikkelaars zoals Heijmans Bouwbedrijf ook de markt 0-energie-woningen in de Grote Boel ontwikkeling. De visualisatie van de prestaties van het gebied heeft ook geleid tot een verbetering van de samenwerking tussen deskundigen (energie-experts in de stedelijke planning). Het gaf de mogelijkheid om de gelijkenis van de problemen vast te stellen die moeten worden opgelost in andere stadsontwikkelingen, wat leidt tot een nauwere samenwerking met de naburige stad Arnhem.

case study nijmegen 2

Translated from the final SUSREG report, pages 9-10.

DK case study: Strategisk Energiplanlægning i Hovedstadsregionen

Af Morten Jørgensen, Projektkoordinator, Gate 21

Energi på Tværs 2Det strategiske energiplanlægningsprojekt ”Energi på Tværs” har haft til formål at etablere enighed blandt alle relevante interessenter i regionen om en samordnet omstilling til et fossilfrit samfund senest i 2050. For at nå dette mål på den mest energieffektive måde har de medvirkende partnere analyseret en række scenarier med forskellige kombinationer af vedvarende energi, inkl. vind, biomasse og sol.

Projektet resulterede i følgende konklusioner:

  1. Det er muligt og ønskværdigt at omstille el- og varmeforsyningssektorerne til fossilfri drift i 2035;
  2. Senest i 2020 vil det være muligt at reducere bruttoenergiforbruget med 6,3% sammenlignet med 2012 (gennemsnitlig reduktion på 0,8% per år), og CO2 emissionen kan reduceres med tæt ved 27%;
  3. Det vil være nødvendigt årligt at investere 10-15 milliarder kr. i energisektorens infrastruktur i de kommende år;
  4. Disse investeringer skal udføres af de involverede parter i tæt koordination mhp. at nå det fælles mål;
  5. De samlede omkostninger for samfundet for at nå den nødvendige omstilling til vedvarende energi vil være af samme størrelsesorden, som ved en fortsat forsyning med fossile brændsler.

Energi på Tværs

Det har været en lang og kompleks proces med aktiv deltagelse af alle relevante interessenter, som alle viste stor motivation i retning af at nå det fælles mål om et fossilfrit samfund. Repræsentanter fra de 29 kommuner, den regionale myndighed og fra energiselskaberne samledes til flere møder, hvor forudsætningerne for energivisionen blev grundigt diskuteret. Embedsmænd, tekniske specialister og konsulenter har holdt møder i udvalgte temagrupper for at diskutere tekniske og økonomiske detaljer, og til sidst mødtes borgmestre fra de fleste af de 29 kommuner og blev enige om den fælles energivision og rammerne for denne visions udmøntning.

Translated from the final SUSREG report, page 8.

CZ case study: Případová studie kraje Vysočina – Integrace obnovitelných zdrojů energie z regionální perspektivy

BY ONDREJ NEMEC / JAROSLAV EMMER, ENERGY CONSULTANTS, ENERGETICKÁ AGENTURA VYSOČINY, CZECH REPUBLIC

Česká republika se skládá ze 14 krajů včetně kraje Vysočina. Vysočina se nachází uprostřed území České republiky. Kraj Vysočina je z hlediska kvality životního prostředí na vysoké úrovni a je jedním z nejčistších region v České republice. V kraji Vysočina je velmi rozšířeno využití systému dálkového zásobování teplem (SZT) nicméně největší podíl na výrobě energie v region má jaderná elektrárna Dukovany.

Kraj Vysocina1

Kraj Vysocina 2Cílem studie je integrace obnovitelných zdrojů energie do udržitelného vývoje územního plánování a do návrhů energetických konceptů pro kraj Vysočina. Nejdůležitější součástí integrace je osvěta a zvýšení povědomí o obnovitelných zdrojích energie a to především mezi regionálními autoritami a dalšími stakeholdery. To povede k zapojení obnovitelných zdrojů energie v regionu. Zástupci Krajského úřadu kraje Vysočina byli proškoleni v oblasti obnovitelných zdrojů energie. V rámci spolupráce EAV a kraje Vysočina byly zorganizovány dva semináře především pro zaměstnance Krajského úřadu, stavebních úřadů a urbanistů. Tento typ osvěty byl také proveden v několika veřejných budovách a to včetně základních škol. Na základě těchto aktivit byl udržitelný rozvoj obnovitelných zdrojů energie zapojen do návrhu aktualizace územní energetické koncepce kraje Vysočina. Pozitivní dopad a nárůst využití obnovitelných zdrojů vede v dalších letech je patrný z následujícího grafu.

Využití obnovitelných zdrojů a budoucí vývoj [TJ rok]

Postup:

Krok 1 – Vyhodnocení stávající situace využití obnovitelných zdrojů energie v kraji Vysočina.

Nezbytná data byla získána na základě seminářů a setkání se zástupci obcí, místními podnikateli a zástupci regionálních autorit. Další data byla získána z Českého statistického úřadu, Ministerstva průmyslu, Energetického regulačního úřadu a Ministerstva životního prostředí.

Krok 2 – Vytápění a příprava teplé vody v budovách v kraji Vysočina ve vztahu k obnovitelným zdrojům energie.

Největší překážkou využití obnovitelných zdrojů jsou pořizovací náklady, z tohoto důvodu jsou obnovitelné zdroje energie v České republice podporovány několika dotačními tituly. Ve veřejném sektoru jsou to dotace poskytované Ministerstvem životního prostředí prostřednictvím Operačního programu životní prostředí. V soukromém sektoru poskytují dotace Ministerstvo životního prostředí a Ministerstvo průmyslu. Pro rodinné domy je to program Nová zelená úsporám a pro podnikatele je to Operační program podnikání a inovace pro konkurenceschopnost.

Krok 3 – Elektřina v kraji Vysočina z obnovitelných zdrojů energie.

Výroba elektřiny z obnovitelných zdrojů energie se masově rozšířila v letech 2009 – 2011, kdy byl silně dotován výkup energie z fotovoltaických článků. To způsobilo obrovský nárůst instalovaného výkonu fotovoltaických elektráren. Vzhledem k tomu, že podpora výkupních cen byla neúměrně vysoká, došlo k pravému opaku, kdy podpora výroby elektřiny pomocí fotovoltaických panelů byla silně zredukována. Výsledkem bylo zastavení rozvoje využití obnovitelných zdrojů energie. Současná situace vyžaduje obnovení investic do rozvoje využití obnovitelných zdrojů energie v kraji Vysočina a celé České republice. Tentokrát však udržitelným způsobem.

Obnovitelné zdroje energie

Obnovitelné zdroje energie – Technická řešení v kraji Vysočina

Systémy dálkového zásobování teplem využívají především energii biomasy pro vytápění a přípravu teplé vody. V rodinných domech je v kraji Vysočina také hojně využívána energie biomasy doplněná o solární panely pro ohřev vody. Postupně se také projevuje trend využití energie okolního prostředí prostřednictvím tepelných čerpadel. V podmínkách České republiky jsou to především tepelná čerpadla vzduch – voda.

Translated from the final SUSREG report, pages 14-15.

NL case study: Vergeet niet de bijdrage van de ondergrond!

Auteur: Brenda Schuurkamp, milieuspecialist, ODMH, Nederland

case study midden nederlandWat de regio Midden Holland betreft, is het gebruik van de ondergrond, bijvoorbeeld het gebruik van warmte koude opslag, een van de methoden om de Europese 20-20-20 doelstellingen te bereiken. Helaas, ruimtelijke planners en projectontwikkelaars beschouwen het gebruik van deze energiebron van nature niet als vanzelfsprekend. Gebrek aan kennis en een angst voor te hoge kosten veroorzaakt onder andere dat vastgoedontwikkeling wordt uitgevoerd met niet meer dan de minimale eisen voor duurzaam bouwen van het Bouwbesluit. Helaas, deze bevat geen verplichting om duurzame energiebronnen te gebruiken.

De focus van het project ligt dus op de beschikbaarheid van informatie voor en bewustwording bij ruimtelijke planners en ontwikkelaars. Hoe zorgen we ervoor dat het gebruik van duurzame energiebronnen in bijvoorbeeld de bouw en renovatie worden opgenomen in de ruimtelijke planvorming? Is uitgebreide kennis van alle duurzame energiebronnen en de ondergrond een noodzaak bij het werken in de ruimtelijke ordening? Hoe kunnen verschillende actoren samenwerken en er het beste van maken? Deze vragen werden behandeld in de regio Midden-Nederland. Een handleiding over ruimtelijke ordening, vastgoedontwikkeling en duurzame energie (alleen beschikbaar in nederlands) is ontwikkeld om planners te helpen in 3D te denken. Het document bevat een kaart van energiepotentieel. Op deze kaart worden gebieden aangegeven waar in de komende 10 jaar ruimtelijke ontwikkeling zal plaatsvinden. De gebieden die zijn gekoppeld aan mogelijkheden voor verschillende energiebronnen en juridische mogelijkheden en obstakels. Zes fasen in de ruimtelijke ordening worden gedefinieerd; het initiatief, onderzoek, planning, uitvoering, het beheer en de sloop fase. Voor elke fase worden een aantal tips gegeven. Bijvoorbeeld in de initiatieffase de volgende tips:

  1. Definieer de ambitie om duurzame energiebronnen te gebruiken voor een bepaald, redelijk percentage, maar niet te specifiek op de energiebronnen die worden gebruikt. De precieze details zullen in een latere fase worden voltooid.
  2. Begrijp dat er veel financieringsmethoden zijn. De methode ‘total cost of ownership’ creëert andere mogelijkheden dan de gebruikelijke wijze van financiering. Ook in andere fasen kan een andere manier van financiering leiden tot nieuwe en meer duurzame oplossingen.

Bij het gebruik van warmte-koude-opslag (combinatie pomp) wordt 1,000-1,200 kg CO2-uitstoot verminderd. De emissie van een combinatie pomp is ongeveer 1,200-1,600 kg CO2, terwijl reguliere verwarming op gas een uitstoot van 2.800 kg CO2 kent.

Kies de duurzame energiebron of een combinatie van energiebronnen die het meest geschikt is voor het gebied. Vergeet niet om de verschillende spelers te betrekken om tot het beste resultaat te komen. Er zijn een paar gebieden in de regio Midden-Nederland waar warmte-koude opslag niet is toegestaan, terwijl deze gebieden als beschermd grondwatergebied worden benoemd. Het water in deze gebieden wordt gebruikt voor drinkwater. Vergeet nooit dat er een heel scala aan duurzame energiebronnen zijn.

MAP OF ENERGY SUPPLYConclusies uit de KAART:

  1. Vanwege de hoge-energie-eisen zijn de (geplande) kas gebieden het beste geschikt voor geothermische bronnen.
  2. De relatiev ondiepe freatische aquifer (0-60 meter diep) is in het grootste deel van de regio gereserveerd voor kleine (gesloten) warmte-koudeopslag systemen (woonwijken) en andere toepassingen van de ondergrond. De diepere freatische aquifer (60 meter en dieper) kan worden gebruikt door de grotere warmte-koudeopslag systemen (kantoren, ziekenhuizen en industriële gebieden).
  3. Zonne-energie is een goede optie in de bestaande woonwijken.
  4. De grotere molens zijn toegestaan in een gebied in de gemeente Waddinxveen. Kleinere windmolens zijn toegestaan in meer gebieden, maar zijn niet altijd voldoende voor de energiebehoefte van de totale ontwikkeling woonwijk.
  5. Een combinatie van warmte-koude opslag en zonnepanelen is een zeer goede manier om een hogere duurzaamheid doelen te bereiken.
    De vraag blijft hoe ervoor te zorgen dat de handleiding, de kaart en de tips worden gebruikt in de ruimtelijke planvorming. Een belangrijke les is dat de invloed van de wethouder niet mag worden vergeten. De vroege betrokkenheid van deze wethouder zal ervoor zorgen dat de vernieuwde aanpak kan plaatsvinden. Een andere belangrijke les is, dat informatie aan potentiële kopers niet te onderschatten is. Ook de technologie voor duurzame energie ontwikkelt zich zeer snel, dus niet al te veel details moeten van tevoren worden gedefinieerd. Laat het maar aan de markt over, maar communiceer (gemeenten, projectontwikkelaars, toekomstige kopers, etc.) samen over de mogelijkheden. Realiseer je dat kopers in de huisvestingsmarkt niet zo goed op de hoogte zijn als u misschien denkt. Het is essentieel om de toekomstige kopers voldoende informatie over de mogelijkheden te leveren om de (gemeentelijke) doelen van CO2-reductie te bereiken. In een vroeg stadium mogelijkheden verkennen, goede communicatie en kennis zullen bijdragen aan een optimaal gebruik van de ruimte en duurzame energiebronnen.

 

English summary

 

Translated from the final SUSREG report, page 12, 13.

IT case study: Emilia Romagna, Romagna Forlivese – Rigenerazione urbana e ristrutturazione energetica delle cittá storiche

da Enrico Cancila, responsabile dell’Unità Sviluppo Economico e Ambiente, Fabrizio Tollari, project manager, ERVET, Italia

L’Unione dei comuni della Romagna Forlivese si compone di 15 Comuni (circa 188.000 abitanti), comprende anche il capoluogo di provincia, Forlì, ed è stata formalmente istituita all’inizio del 2014. A seguito di ciò si è avuta una riorganizzazione della struttura amministrativa e alcune competenze, tra cui la pianificazione energetica, sono state trasferite dai comuni all’Unione, al fine di ottimizzare la gestione di funzioni specifiche legate al governo del territorio.

case study Emilia Romagna 1Anche prima della costituzione dell’Unione dei Comuni, i comuni della Romagna Forlivese erano abituati a lavorare congiuntamente al fine di sviluppare strumenti condivisi di pianificazione urbana e iniziative di coinvolgimento (come ad esempio i protocolli di intesa) con gli attori locali e regionali. Di seguito le iniziative più importanti:

  • il gruppo di comuni ha aderito al Patto dei sindaci e negli ultimi mesi ha preparato il PAES – Piano d’Azione per l’energia sostenibile congiunto;
  • è stato predisposto un Regolamento comune sull’efficienza energetica e la bioedilizia (compresi meccanismi di incentivazione legati alla ristrutturazione) che sta per essere adottato da ciascun comune dell’Unione;
  • è stato sottoscritto 2 anni fa dagli stessi comuni un protocollo di intesa con CNA, una importante associazione di categoria delle PMI (Piccole e medie imprese), per sostenere le imprese che operano a livello locale nel settore dell’energia ed edilizia attraverso la promozione di interventi in ambito energetico negli edifici pubblici e privati;

Pertanto, il gruppo di lavoro del progetto SUSREG si è costituito, trovando già una elevata capacità dei progettisti, professionisti e delle associazioni del posto di lavorare insieme.

Sviluppo del caso studio: rigenerazione urbana e riqualificazione energetica nei centri storici della città.

La maggior parte del territorio dell’Emilia-Romagna è caratterizzato da un elevato grado di consumo del suolo. I Piani locali territoriali cercano di limitare lo sfruttamento del suolo per la realizzazione di nuove aree urbane e nuovi edifici, di conseguenza, la rigenerazione urbana, il recupero e l’uso di edifici pubblici e privati e degli spazi sono i principali problemi su cui pianificatori del posto così come anche i professionisti (architetti, ecc) stanno ora lavorando.

Il gruppo di lavoro del progetto SUSREG è composto da: funzionari e tecnici comunali, libero professionisti del posto, ERVET – agenzia regionale di sviluppo (che è partner del progetto SUSREG) e rappresentanti della CNA, l’associazione delle piccole e medie imprese locali. Dopo il primo incontro dedicato al tema delle politiche energetiche e della pianificazione, il gruppo ha deciso di concentrarsi sulle questioni tecniche di riqualificazione energetica degli edifici e degli spazi pubblici connesse con le pratiche di rigenerazione urbana sviluppate nei piccoli centri storici. La Romagna Forlivese infatti (come la maggior parte del territorio dell’Emilia-Romagna ad eccezione delle città più grandi) è caratterizzata da piccole comunità urbane sviluppate intorno ad (o ancora essenzialmente costituite da) antichi centri storici. Interventi di riqualificazione energetica a livello sia macro che micro, la relativa progettazione e realizzazione sono fortemente condizionati e limitati dalla regolamentazione, dalle esigenze di conservazione e di sicurezza strutturali del patrimonio storico, dai costi dei materiali, ecc.

MAYORS OF ROMAGNA FORLIVESE

Pertanto il gruppo di lavoro ha deciso di sviluppare come strumento di pianificazione le “Linee guida per la rigenerazione urbana e riqualificazione energetica nei centri storici della Romagna Forlivese”. Si tratta di un strumento non vincolante finalizzato a:

  • costruire un quadro coerente di tutte le iniziative in corso legate alla sostenibilità energetica e alla pianificazione urbana, dal PAES congiunto ai protocolli d’intesa con gli attori locali, all’interno del quadro generale europeo e nazionale e delle politiche e della legislazione regionale;
  • indicare e descrivere i principali problemi tecnici e le soluzioni relative ai diversi ambiti di applicazione quali: la riqualificazione dei centri urbani e degli edifici privati, la ristrutturazione e la gestione di edifici pubblici, la riqualificazione e il riutilizzo degli spazi pubblici, anche attraverso la partecipazione o i processi di coinvolgimento dei cittadini.
  • costruire una tabella di marcia per assicurare la piena integrazione delle iniziative e dei progetti in corso e futuri all’interno degli strumenti di pertinenza urbana e di pianificazione energetica;

Oggi, dopo SUSREG

  • il gruppo di lavoro si è ben consolidato e ha una tabella di marcia di riferimento per i prossimi mesi;
  • gli strumenti di pianificazione urbana o di regolamentazione sono stati integrati all’interno del PAES congiunto;
  • i Comuni dispongono di nuovi strumenti per un migliore accesso ai contributi pubblici o ai fondi di finanziamento privati attraverso meccanismi di raccolta fondi (fund raising);
  • il monitoraggio del PAES fornirà dati utili;
  • la normativa nazionale e regionale in materia di strumenti di pianificazione o requisiti di efficienza energetica è attualmente in discussione.

Lezioni apprese

UNION OF MUNICIPALITIES OF ROMAGNA FORLIVESEIl caso studio dell’Emilia-Romagna, sviluppato con i comuni della Romagna Forlivese, rappresenta una buona pratica e una significativa esperienza a livello regionale, dove oltre 300 su 340 comuni della Regione hanno predisposto il PAES o lo stanno predisponendo, la maggior parte di questi comuni sono coordinati a livello di Unione (gruppo di Comuni).

L’esperienza all’interno del progetto SUSREG ha dimostrato che la pianificazione urbana e le iniziative di rigenerazione urbana si possono integrare con le misure di pianificazione energetica locali, dando un importante valore aggiunto. Discutere infatti delle esigenze pratiche locali, degli interventi e delle diverse questioni mobilita la conoscenza, le competenze e le idee, supporta una visione chiara degli strumenti da adottare e determina una crescita professionale così come anche procura opportunità di mercato. I funzionari pubblici possono mantenere buone relazioni con gli stakeholder locali e fare un buon lavoro di fund raising; i professionisti del posto possono sviluppare ed accrescere le loro competenze focalizzandosi sulle esigenze del territorio a cui appartengono, le PMI e la nuova imprenditorialità possono contare sulle opportunità locali per sviluppare e sperimentare nuove soluzioni tecnologiche e di mercato.

Translated from the final SUSREG report, page 20, 21.

IT case study: Treviso Coinvolgimento delle aziende nell’uso razionale dell’energia

Di Roma Silvia, La Greca Maria Grazia, Valentina Mattara, Provincia di Treviso, Italia e Federico de Filippi, Project Development, Sogesca SRL, Italia

La Provincia di Treviso nel corso degli ultimi anni ha dedicato una crescente attenzione al tema della riduzione dei consumi energetici impegnandosi in prima linea nel coinvolgimento del proprio territorio per il raggiungimento degli obiettivi individuati dalla Strategia Europea 2020 in materia di cambiamenti climatici e sostenibilità energetica. La razionalizzazione e l’efficienza delle aree produttive, una corretta politica energetica ma, soprattutto, l’integrazione tra gli strumenti di pianificazione di area vasta e comunali con i Piani d’Azione per l’Energia Sostenibile (PAES), la sensibilizzazione di tutti gli attori  che operano nel quadro della governance locale sull’importanza dei temi energetici, diventano strategie primarie per garantire il raggiungimento degli gli obiettivi di sostenibilità ambientale, economica e sociale.

Da questa riflessione parte la volontà da parte della Provincia di Treviso di partecipare al Progetto SUSREG che, con la sperimentazione del caso studio applicato ad un’area campione del territorio provinciale , ha permesso alla Provincia di avviare un dialogo con le imprese nella convinzione che l’uso razionale delle risorse energetiche rappresenti un passo fondamentale per incentivare la competitività delle aziende e l’opportunità di produrre concreti risparmi da investire nella crescita e, soprattutto, nell’innovazione in un momento di difficile congiuntura economica.

L’area produttiva bigonzo

L’area produttiva  Bigonzo (807.196 metri quadrati), collocata nel territorio comunale di Casier, è una delle 37 aree considerate dal PTCP (Piano Territoriale di Coordinamento Provinciale come strategiche. E’ stata scelta quale caso studio perché rappresenta il modello di area produttiva caratterizzata da:

  • presenza di attività industriali, commercial e di servizi;
  • aree di interesse ambientale e ricreativo ed aree residenziali circostanti;
  • potenzialità;
  • aziende che operano in ambito energetico ed ambientale.

L’attività è stata caratterizzata da una campagna di audit energetici gratuiti nelle aziende e l’organizzazione di incontri pubblici tra imprenditori, autorità pubbliche e associazioni di settore che hanno facilitato la preparazione del Piano d’Azione che descrive l’approccio metodologico utilizzato per l’analisi del caso studio e ha fornito una serie di azioni per l’efficientamento energetico. Si è rivelata una applicazione pratica poiché l’ area produttiva e le azioni proposte nel Piano sono state inserite nel PAES che il Comune di Casier ha realizzato dopo la propria partecipazione al Progetto SUSREG. I passi sono stati i seguenti:

  1. Identificazione degli obiettivi generali del Progetto SUSREG;
  2. Creazione di un gruppo di lavoro;
  3. Coinvolgimento degli stakeholder negli incontri pubblici;
  4. Analisi dell’area e delle aziende;
  5. Analisi energetica degli edifici e dei processi produttivi e audit realizzati in un campione di aziende;
  6. Diagnosi ed analisi dei dati;
  7. Stesura di un Piano d’Azione.

Le azioni sono state realizzate considerando, da una parte, la possibilità di rafforzare la collaborazione tra le aziende per la gestione dell’area produttiva e, dall’altra parte, spingere il singolo imprenditore a realizzare alcuni interventi per una gestione sostenibile dell’energia e la riduzione dei consumi.

BIGONZO INDUSTRIAL AREA – CASIER MUNICIPALITY 3

BIGONZO INDUSTRIAL AREA – CASIER MUNICIPALITY 1

BIGONZO INDUSTRIAL AREA – CASIER MUNICIPALITY 2

Colli di bottiglia ed opportunita’

Sviluppando il Piano d’Azione sono emersi alcuni problemi: poca collaborazione tra le aziende, scarse risorse finanziarie da parte delle stesse, fondi regionali/nazionali limitati o difficoltà nell’ottenerli. D’altro canto, si è presentata l’opportunità di realizzare impianti per l’energia rinnovabile o nominare una organizzazione principale che coordini e gestisca  l’area. Un’esperienza importante che evidenzia la limitata possibilità di pianificare azioni strutturali legate ai  processi produttivi e la reticenza delle aziende nel partecipare a gruppi d’acquisto per ridurre i costi derivanti da interventi volti a migliorare la performance energetica delle singole aziende.

Risultati ed effetti

La valutazione degli elementi sopra descritti ha creato una lista di differenti risultati. I risultati sono divisi in due diversi livelli:

  • Azioni realizzate a livello d’area: ottimizzare la gestione del verde, le prestazioni dei sistemi diilluminazione lungo le strade e le aree pubbliche, promuovere la realizzazione di piste ciclabili collegate ai centri urbani circostanti, ridurre l’effetto delle “isole di calore” usando pavimentazione permeabile per le aree esterne, installare pannelli solari sui tetti di grandi edifici e creare impianti centralizzati di co-generazione.
  • Azioni realizzate a livello di singola azienda: riqualificare i sistemi di illuminazione interna ed esterna, installare pannelli solari, ottimizzare il rendimento degli impianti termici, utilizzare sistemi di schermatura, migliorare la resistenza degli edifici, utilizzare impianti termici ad alto rendimento e installare impianti geotermici con pompe di calore per riscaldare o produrre acqua calda sanitaria.

Attivita’ di formazione

Le attività di formazione sono state realizzate dal 2013 al 2015, in collaborazione con SOGESCA. Hanno coinvolto dei tecnici pianificatori della Provincia di Treviso e dei comuni con lo scopo di migliorare le competenze specifiche dei partecipanti in materia di efficientamento energetico e di produzione di energia da fonti rinnovabili. Sono stati organizzati nove incontri con professionisti del settore energetico e dell’ ente pubblico, che hanno stimolato la partecipazione dei tecnici coinvolti nell’iniziativa Patto dei Sindaci della Provincia di Treviso che è Coordinatore Territoriale con l’intento di fornire un concreto sostegno ai Comuni impegnati nella redazione del PAES, secondo i criteri stabiliti dall’Unione Europea.

Translated from the final SUSREG report, pages 18-19.